ԳԱՅԹԱԿՂՎԱԾ ԱԲՈՎՅԱՆԸ

Խաչատուր Աբովյանի գրական և հասարակական գործունեությունը հանրահայտ է, ինչը չի կարելի ասել նրա անձնական կյանքի մասին: Եղել են լուրջ ուսումնասիրություններ, բայց և այնպես մեծ լուսավորչի կերպարի դափնիները միշտ էլ ստվերել են նրա զգացական աշխարհի ամենախոր անկյունները` անծանոթ թողնելով գեղեցկատես երիտասարդի հույզերի, գայթակղությունների, հրապուրանքների ու սերերի այն մեծ ու փոքր բռնկումները, որոնցով պիտի ամբողջանար նրա մարդկային նկարագիրը, և Աբովյանը մեզ պիտի ներկայանար գուցե բոլորովին ուրիշ, սակայն շատ ավելի հոգեհարազատ ու անմիջական պատկերով:

Այս առումով առանձնապես հետաքրքրական է գրողի կյանքի դորպատյան շրջանը: Նահապետական Քանաքեռից քաղաքակիրթ Եվրոպայի ճիշտ կենտրոնում հայտնված Աբովյանի համար հայտնության պես մի բան էր այն աշխարհը, որտեղ գերիշխում էր զգացմունքների ազատությունը, որտեղ հարաբերությունները ծնվում ու փթթում էին առանց տագնապների, որտեղ անկարելին կարելի էր դառնում, եթե սիրտն այդպես էր ուզում: Եվ վարակված այդ թեթևությամբ, նրա հոգում և մարմնում արթնանում էին կաշկանդված գրգիռները, նա իրեն նետում էր մղումների հորձանուտը` արբենալով ու տրվելով վայելքին, ճաշակելով արգելված պտուղը, լինելով մերթ գայթակղված, մերթ գայթակող:

Թռուցիկ, ժլատ, երբեն էլ անորոշության մշուշով պատված պատառիկներ են մեզ հասել Աբովյանի սիրային «դեգերումներից»: Բայց նույնիսկ այդ հպանցիկ ուրվանկարն էլ բավական է տեսնելու և զգալու, թե ապրումների ինչպիսի վերելքների ու անկումների միջով է անցել երիտասարդ գրողը…

Դորպատ հասնելու հենց առաջին շաբաթներին` 1830-ի աշնանը նա ծանոթանում է Յուլիե Կրաուզեի հետ: Աղջիկը Աբովյանի հովանավոր պրոֆեսոր Պարրոտի կնոջ քույրն էր: Այդ տասնութամյա օրիորդը, որն, ըստ վկայությունների, առանձնապես հրապուրիչ արտաքին չուներ, Աբովյանին գերում է իր անկեղծ անմիջականությամբ, ազատ ու կենսախինդ պահվածքով: Նրանք այնքան են մտերմնում, որ մեկ տարի անց, երբ հարկադրված էին բաժանվել, այդ անջատումը խորը կսկիծ է պատճառում երկուստեք: «Իմ սիրտը ամենևին չէր ցանկանում բաժանվել նրանից, բայց հարկադրաբար բաժանվեցինք… Եվ ինձ, և նրա համար ցավալի էր այս բաժանումը»,- խոստովանում է Աբովյանը: Իսկ հետո, երբ կրկին հանդիպում են, կյանքը վերստին իմաստ է ձեռք բերում: «Եվ ահա ձյան նման հայտնվում է աղավնակերպ սպիտակազգեստ օրիորդը. համեստափայլ ժպիտը ճառագայթում էր նրա շուրթերից… Օհ, երանի թե  իմ ականջներին մշտապես հնչեին նրա այս մեղրահամ խոսքերը»,- իր օրագրում պիտի գրեր Աբովյանը: Տանեցիները` նկատելով խորացող կապը, այլևս ոչ թե խոչընդոտում էին, ինչպես առաջին օրերին, այլ հաշտվելով իրողության հետ` սկսում են փոքրիկ խորամանկություններով օգնել նրանց: 1832 թ. հունվարի 1-ից  Պարրոտը և տիկինը հատուկ դիտումով կարգ են սահմանում, որ ճաշի ժամանակ Աբովյանը նստեր Յուլիեի կողքին ( մինչ այդ նրա մշտական տեղը Պարրոտի կողքին էր): «Հավանաբար սա դիտավորյալ են արել, քանի որ առավել քաղցր օրիորդի մերձավորությունը կմեղմացնի իմ բիրտ բարքը, և, հիրավի, սա է այն միակ միջոցը, որով մարդ կարող է մեղմացնել իր սովորույթները, քանի որ որքան իր բարեկամությամբ ու ծանոթությամբ  մոտենա կանանց սեռին, այնքան կկրթվեն, պատվական կդառնան նրա բարքերը: Ես այս փորձառությունը վաղուց ունեմ»,- կատարվածն այսպես էր բացատրում (կամ գուցե արդարացնում) Աբովյանը: Նրանց մտերմությունը պիտի ձգվեր մինչև 1936 թ: Աբովյանը և Յուլիեն հրաժեշտ տվեցին միմյանց` որպես քույր և եղբայր մնալու խոստումով…

Սիրային մեկ այլ արկած էլ ծնունդ առավ այն օրերին, երբ Աբովյանը Դորպատում սենյակ վարձեց ռուս սարկավագ Վասիլի Սեմյոնիչի տանը: Շատ չանցած` նրան հրապուրեց սարկավագի քենին` Օլգային: Բարեբախտաբար, այս սիրավեպը կարճ տևեց: Հետո, երբ նա արդեն տեղափոխվել էր ուրիշ բնակարան, ժպիտով էր հիշում այդ «հիմարությունը»:

Հաջորդը օրիորդ Ադելաիդե Էրդմանն էր` պրոֆեսոր Էրդմանի դուստրը, ում տանը Աբովյանին հաճախ էին հրավիրում: Պատմում են, թե աղջիկն այնքան գեղեցիկ է եղել, որ մշտապես շրջապատված էր բազում երկրպագուներով, իսկ նրանցից մեկը նույնիսկ ինքնասպան էր եղել անպատասխան սիրո պատճառով: Աբովյանի բախտը բերեց, քանի որ նրանց սերը փոխադարձ էր ու խորը: Մի ինչ-որ պահի նա նույնիսկ լրջորեն սկսեց մտածել ամուսնության և Ադելաիդեին իր հետ Հայաստան տանելու մասին, ծանր ապրումներ էր ունենում այն երկյուղներից, թե գերմանուհին կմերժի իր առաջարկը` չցանկանալով մեկնել հեռավոր ու անծանոթ մի երկիր: Սակայն որքան մեծ պիտի լիներ նրա զարմանքը, որ երբ Ադելաիդեին հայտնեց իր մտադրության մասին, աղջիկը նրան պատասխանեց. «Որտեղ տղամարդն է, այնտեղ էլ կնոջ հայրենիքն է»:

Ցավոք, երջանիկ զույգին վիճակված չէր իրականություն դարձնել իրենց երազը: Բուռն սերը ցավալի վերջաբան ունեցավ. հարաբերությունները խզվեցին, Ադելաիդեն ամուսնացավ մեկ ուրիշի հետ`թողնելով Աբովյանին փշրված սրտով ու մոխրացած հույսերով: Ծանր էր այդ կորուստը: Միայն թե սերը դեռ երկար պիտի ապրեր: Ու երբ տարիներ հետո Աբովյանն աղջիկ ունեցավ, նրան կոչեց Ադելաիդե…

Իսկ մինչ այդ մի գայթակղությունը հաջորդում էր մյուսին: 1831-ի ամառը Աբովյանին նոր հրապուրանք բերեց: Դա գիմնազիայի մաթեմատիկայի ուսուցչի դուստրն էր` Յուլիե Դորոթեա Սոկոլովսկին` Յուլիե 2-րդը: Աղջկա ընտանիքն ապրում էր հենց գիմնազիայի շենքում, և Աբովյանը հաճախ էր այցելում նրանց, որտեղ նշանավոր լեզվաբան Ֆ. Յ. Վիդեմանին հայերեն դասեր էր տալիս:  Հափշտակությունն այնքան ուժգին էր, որ Աբովյանը սկսեց փախչել դասերից, որպեսզի աղջկան ժամ առաջ տեսնի: Նրանց կյանքում անմոռաց պիտի մնար 1832-ի ամառը, Միտավայում: Այստեղ երկուսով էին, սիրո վայելքն անսահման էր, թռչող ժամանակը` հեքիաթային: Երկու երջանիկները դեռ չգիտեին, որ դա իրենց վերջին հանդիպումն էր:  

Դժվար է ասել, թե այս կապն ինչու խզվեց, ինչ ելևէջներ էին, որ կասեցրեցին ընթացքը, սակայն պահպանվել է Յուլիեի հրաժեշտի նամակը` գրված 1836 թ հունվարին` Աբովյանի` հայրենիք վերադանալու օրերին: Յուլիեն գրում էր. «Հնարավոր է, որ դժվարին կոչումը, որին Դուք, սիրելի Աբովյան, ընդառաջ եք գնում, ցույց չտա Ձեզ Ձեր ապագան պայծառ լույսերի մեջ, հնարավոր է, որ մեծ լինի ցավը, որն զգում եք Դուք` թողնելով Ձեզ համար Հայրենիք դարձած օտար երկիրը, սակայն այնուամենայնիվ այն միտքը, թե Ձեր բարեկամների ոգիները ճախրելու են Ձեր շուրջը նաև հեռվում, կսփոփի և կհանգստացնի Ձեզ և կթեթևացնի Ձեզ համար բաժանումը, որը վաղ թե ուշ անխուսափելիորեն պետք է տեղի ունենար:

Թող Ձեր բոլոր բարեկամների սիրո և հարգանքի գիտակցությունը… սիրելի Աբովյան, ուրախացնի Ձեզ մենության ժամերին և միաժամանակ հավատացնի Ձեզ, որ շատ հաճախ և հաճույքով կմտածի Ձեր մասին Ձեր բարեկամուհին:

Յուլիե Սոկոլովսկի

Դորպատ, 14 հունվարի, 1836»:

Տունդարձի ճանապարհին  Աբովյանը Մոսկվայում  կանգ առնելուն պես իր առաջին նամակներից մեկը գրեց է հենց նրան…

Բայց սա դեռ բոլորը չէր: Կար նաև շոտլանդուհի տիկին Աննա Ֆրիդլենդերը, խիստ տարբեր Աբովյանի մյուս մտերմուհիներից, քանի որ այդ կինը ոչ միայն շրջահայաց էր, այլև կարողանում էր զսպել իր հույզերը` նույնն էլ հարկադրելով Աբովյանին: Ի նշան իրենց լուռ, կաշկանդված կապի, Աննան Աբովյանին նվիրեց մի թանկարժեք կնիք: Կնիքի վրա փորագրված էր. «Բարի է ամենայն իր, եթե վախճանն է բարի»: Այս խոսքերը նրանց պարագայում տեղին էին: Այդ կնիքը ասես զմռսել էր զգացմունքների դուռը` կասեցնելով հորձանքի ընթացքը: Եվ գուցե նաև դա էր պատճառը, որ նույն օրերին Աբովյանը մխիթարություն էր գտնում մեկ այլ` ավելի մատչելի օրիորդի մոտ, որի անունն էր Կարոլինե ֆոն Շվեբս: Աղջիկը լավ ձայն ուներ, հրաշալի դաշնամուր էր նվագում և կարողանում էր երաժտությամբ համեմել իր սիրախաղը: Կարոլինեին է նվիրված Աբովյանի «Օրիորդն ֆօն Շվէբս ի վերայ երգեհոնի» բանաստեղծությունը:

Իսկ հետո վրա հասավ մեկ այլ արկած և մեկ այլ հրապուրանք: Մի անգամ Աբովյանը որոշեց մեկնել ուղևորության: Նրա ընկերը` Թեոդոր Գրասն ապրում էր Ռիգայում, և Աբովյանը հյուր գնաց նրան` Պոնիմուն կալվածքը: Այդ ընտանիքում ապրում էր Շարլոտե Շուլցը, ով Գրասների ընտանիքի հոգեզավակն էր: Թե ինչպես նրանք մտերմացան ու թե ինչպես մտերմությունը վերածվեց սիրո, նույնիսկ զույգի համար էր անբացատրելի: Սակայն զգացմունքներն անկեղծ էին, հյուսվող թելերը` վստահելի ու ամուր: Նրանք թափառում էին շրջակա դաշտերում, գնում դիտելու լիտվացի գեղջուկների  հանդեսները, Շարլոտեն նրան նույնիսկ պարել սովորեցրեց: Իսկ երբ եկավ հրաժեշտի պահը, աղջիկը Աբովյանի համար թղթից մանրանկար ծաղիկներ կտրատեց` կենտրոնում դնելով հույսի խորհրդանիշը` խարիսխը: Դա ներքևում նա գրել էր այս տողերը. «Մի բողոքիր երջանկության չնչինությունից, ոչ մի վերք հավիտյան չի ցավում…»: Աբովյանից իբրև հիշատակ ստացավ նրա մազերից մի փունջ:

Համաձայն Աբովյանի օրագրային գրառումների, նրանց վերստին վիճակված էր հանդիպել: 1833 թ. հուլիսի 8-ին նա գրել է. «Սա իմ կյանքի ամենաերջանիկ ժամերից մեկն էր, որ վայելեցի: Բազում գեղեցիկ օրիորդներ եմ տեսել ես, բայց սրա համեստությունը, քնքույշ սիրտը, հոգու ազնվությունը, հեզ ու պարկեշտ բարքը ամբողջությամբ գրավել էին իմ հոգին: Ես վերցնելով ձեռքը` առաջնորդեցի նրան. իմ բոլոր երակներում եռում էր սեր և կրկին սեր. երկինքը և ողջ շրջակայքը թվում էին ներդաշնակված մեր ներքին զգայությունների հետ: Ախ, մենք սիրում էինք իրար… Ախ, եթե դառն օրհասը չմիավորի մեզ, անմոռաց կմնան այս օրն ու այս ժամը, որ հրեշտակի պես մաքուր հոգին ինձ սրտի ցավ պատճառեց»:

Շառլոտեին նա դեռ շատ երկար էր հիշելու` վերհուշն ու հոգի կսկիծը թաղելով բանաստեղծական տողերի մեջ. «Սերն է, որ պահում է բոլոր արարածներին, Փառք սիրո թագուհուն, ամենայն պատիվ…»: Իսկ երբ Հայաստան էր վերադառնում, Շառլոտեից հրաժեշտի թերթիկ ստացավ: Ծրարի մեջ դաշտալին ծաղիկներից հյուսված մի պսակ էր ու բանաստեղծություններ:

Բայց ժամանակը հոսում էր` ջնջելով անցնող օրերի շղթան և բերելով նոր տպավորություններ: Աբովյանը թվում է, թե դիմադրում էր այդ ընթացքին, միայն թե նրա դիմադարձումը թույլ էր, իսկ գայթակղություններն` ուժգին: Երբ ուսանողական ընկերոջ` Մաքսիմելիան Հերմանի հրավերով մեկնեց նրա հայրենի կալվածը` Ֆրիդրիխսհոֆ ու մնաց մոտ մեկ ամիս, այստեղ էլ մտերմացավ Հերմանի քրոջ` Հելենի հետ: Վերադարձավ Դորպատ, սակայն մի քանի օր անց կրկին մեկնեց այնտեղ ու 4 օր անցկացրեց Հելենի մոտ:

Այնուհետև ուղևորվեց Ռիգա ու ծանոթացավ մի օրիորդի` Ռոզալիե Վալցի հետ: Բայց Ռիգան նրա համար ուրիշ անակնկալներ էլ ուներ: Օրինակ, «Բեքաս» իջևանատունը, որտեղ հարբած աղջիկներ ու կանայք անցվորներին գինի ու օղի են բաժանում և կիսում էի նրանց հետ իրենց տռփանքը: Հիասթափված Աբովյանը հետո իր ծոցատետրում պիտի գրեր. «Ինչ ազնվագույն են մեր կանայք, զի նրանց չի արտոնվում կյանքի այսպիսի եղանակը»:

Այս հիասթափությունը, ցավոք, ոչ առաջինն էր ու ոչ վերջինը: Նա չի մոռանալու թե ինչպես մի կարճ ժամանակ մտերմություն արեց Սոֆյա անունով օրիորդի հետ, բայց հետո վրա հասավ զղջումի պահը, երբ մի անգամ անակնկալ հանդիպեց նրան ինչ-որ ուսանողի հետ համբուրվելիս:

Ահա այսպես գլորվեցին Խաչատրուր Աբովյանի` Դորպատում անցկացրած տարիները: Երիտասարդ արյան եռքը դադար էր  ուզում, և այդ իմաստով նրա վերադարձը բարերար ազդեցություն ունեցավ: Միայն թե հայրենիքում ու Թիֆլիսում էլ նա ստիպված էր բոլորովին այլ «վարարումների» առաջ պատվարներ դնել: Այդ տհաճ իրավիճակի մասին նա բավականին խոսուն գրառումներ է թողել` պատմելով, թե ինչպես էին իրեն հալածում մուցիքուլները` փորձելով ամուսնացնել այս կամ այն օրիորդի հետ ու խոստանալով մեծ օժիտ. «Հազիվ մի քանի շաբաթ էր անցել Թիֆլիս գալուց հետո,- գրում է Աբովյանը,- երբ անսպասելի ինձ այցելության եկան պառավ կանայք, իսկ երկու անգամ էլ` քահանաներ: Ես շատ լավ տեսնում էի, թե ինչ է նշանակում այդ բոլորը, և դրա համար էլ համառ կերպով մերժեցի նրանց հորդորանքները` պատճառաբանելով, որ ես հաստատապես վճռել եմ չամուսնանալ, եթե ինձ տալու լինեն անգամ իշխանադուստրեր և տասը հազար արծաթ ռուբլի էլ հետը»:

Իշխանադուստր ու արծաթ նրան ոչ ոք չտվեց, փոխարենը հանդիպեց Էմիլյային: Լոոզե Էմիլյան ծնունդով Տալինից էր: Զրկվելով ծնողներից, նա տեղափոխվել էր Թիֆլիս: Սիրահարված Աբովյանը խնդրեց աղջկա ձեռքը: 1938 թ. սեպտեմբերին Էմիլյան ու Աբովյանը պաշտոնապես նշանվեցին, իսկ մեկ տարի անց ամուսնացան: Աբովյանը սիրում էր կրկնել, որ իր լյութերադավան կինը «բարեբարոյությամբ ու պարկեշտությամբ կարող է զարդ լինել ամեն ընտանիքի»: 1840-ի մայիսին ծնվեց նրանց որդին` Վարդանը: Աբովյանը հավատարիմ ու սիրող ընտանիքի հայր էր: Երիտասարդական խենթությունները մոռացության էին տրված: Բայց արդյո՞ք մեկընդմիշտ…

Վահան Տերյան

ԿԱՐՈՏ
Իմ անվերջ ճամփի տանջանքից հոգնած՝
Ես ննջել էի ոսկեղեն արտում.
Ու ճչաց սիրտըս վայելքից անկարծ
— Թվաց որ մեկը կանչում է տրտում…
Եվ ես արթնացա խնդության ցավից .—
Գիշերվա հովն էր լալիս դաշտերում,
Մութ հեռաստանն էր դժկամ նայում ինձ,
Մենակությունն էր քարի պես լռում…

ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

Քո հայացքը մոգական
Բորբոքում է քաղցր դող,—
Պարուրիր ինձ կուսական
Հուզումներով քո դյութող։

Ւնձ փաթաթիր որպես ամպ՝
Մութ աչքերըդ մեղմ փակիր,
Ժպտա՛ կրքոտ բերկրությամբ,
Անցավ կյանքըս խորտակիր…

Արյունոտիր շուրթերն իմ,
Սիրտս խայթիր՝ ծիծաղիր.
Թ՛ող աչքերս հեզ մեռնին,
Կյանքս մարիր ու փախիր։

Քո հայացքը մոգական
Բորբոքում է քաղցր դող, —
Պարուրիր ինձ կուսական
Հուզումներով քո գռութող…250px-Vahan_Teryan

ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆ

Խաչատուր Ավետիքի Աբովյանը ծնվել է Երևանի մոտ գտնվող Քանաքեռ գյուղում 1809 թվականին։ Զավակն է եղել նահապետական նշանավոր մի ընտանիքի։ Նրա պապի՝ Աբովի հռչակը երկար է ապրել համագյուղացիների մեջ, իսկ նրա առատաձեռնության մասին հպարտությամբ է խոսել ինքը՝ Խաչատուր Աբովյանը։ Գրողի օրոք, սակայն, Աբովենց տան նախկին հարստության հետքն անգամ մնացած չի եղել։

Խաչատուր Աբովյանը Էջմիածնում կարգվում է սարկավագ և թարգման՝ կարևոր դեպքերում ռուս և եվրոպացի ճանապարհորդների համար, որոնք գալիս էին գիտական զանազան ուսումնասիրություններ անելու։

1829 թվին Էջմիածին է գալիս Դորպատի (քաղաք Էստոնիայում) համալսարանի պրոֆեսոր՝ Ֆրիդրիխ Պարրոտը՝ մի խումբ գիտնականներով՝ Արարատի գագաթը բարձրանալու համար։ Պրոֆեսորի խնդրանքով կաթողիկոսն Աբովյանին՝ որպես տեղական հանգամանքներին ծանոթ անձնավորության, թույլ է տալիս մասնակցել այդ գիտական արշավախմբին։ Արշավախումբն ստացել է Նիկոլայ I կայսեր հավանությունն, ով նաև զինվորական ուղեկցող էր տրամադրել։ Անցնելով Արաքսը՝ նրանք գնացին Ակոռի, որ տեղակայված է Արարատի հյուսիսային լանջին՝ ծովի մակարդակից 1200մ բարձրության վրա։ Արշավախումբը, հետևելով Հարություն Ալամդարյանի խորհրդին, ճամբար են հիմնում Սուրբ Հակոբ վանքի մոտ (ծովի մակարդակից 2400մ բարձրության վրա)։ Հյուսիսային լանջով Արարատի գագաթը մագլցելու նրանց առաջին փորձը ձախողվեց տաք հագուստի բացակայության պատճառով։

1829 թվականին Էջմիածին է եկել Դորպատի (այժմ՝ Էստոնիայի Հանրապետության Տարտու քաղաքը) համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Պարրոտը՝ Մասիս (Արարատ) լեռը բարձրանալու նպատակով: Եփրեմ կաթողիկոսն իր քարտուղար և սինոդի թարգմանիչ Աբովյանին հանձնարարել է ուղեկցել Պարրոտի արշավախմբին: Նույն տարվա հոկտեմբերի 9-ին նրանք բարձրացել են Մեծ Մասիսի գագաթը: Դա առիթ է դարձել, որպեսզի Աբովյանը, որ մինչ այդ՝ 1819–1822 թվականներին, սովորել էր Էջմիածնի վանական, 1824–1826 թվականներին՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցներում, մեկներ Դորպատ՝ ուսումնառության: 1830–1835 թվականներին պետական կրթաթոշակով ուսանել է Դորպատի համալսարանում, սովորել մի շարք լեզուներ՝ գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, լատիներեն, ուսումնասիրել բնական և հասարակական գիտություններ, երաժշտություն: 1836 թվականին վերադարձել է հայրենիք: 1837–1843 թվականներին, որպես տեսուչ, աշխատել է Թիֆլիսի, 1843–1848 թվականներին՝ Երևանի գավառական դպրոցներում: Նա ստեղծագործել է երեք լեզվով՝ հայերեն, ռուսերեն և գերմաներեն: Գրել է չափածո («Զգացմունք ցավալի սրտիս», «Գարուն», «Սեր առ հայրենիս») և արձակ («Պարապ վախտի խաղալիք», «Թուրքի աղջիկը», «Առաջին սեր») գործեր, հեղինակ է նաև ուսումնասիրությունների, դպրոցական ձեռնարկների («Նախաշավիղ կրթության»): 1841 թվականին Աբովյանի «Վերք Հայաստանի, ողբ հայրենասերի» պատմավեպով սկզբնավորվել է հայ նոր գրականությունը: Վեպում պատկերված են հայ ժողովրդի ծանր դրությունը Պարսկաստանի ու Թուրքիայի տիրապետության օրոք, հայերի ազատագրական կռիվները և Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին: Վեպում նկարագրված դեպքերն ու դեմքերը պատմական են: Աբովյանը հայրենիքի վերածնության հույսը կապել է ազգային համախմբման, պայքարի, կրթության և լուսավորության տարածման հետ: «Վերքը» գրված է ժողովրդին մատչելի լեզվով, որը կառուցվածքով, լեզվով ու ոճով, բնության տեսարանների նկարագրությամբ նորություն էր հայ գրականության մեջ: Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» (տարբեր բեմավորումներով՝ «Ասլան բալասի», «Աղասի» և այլն), «Ֆեոդորա կամ Որդիական սեր», «Խաղարկություն մանկանց» և այլ գործեր բեմադրվել են, իսկ նրա հեքիաթների մոտիվներով նկարահանվել է «Որսորդները» հայկական մուլտֆիլմը (1977 թվական):

1828-1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով սկսվեց հայերի զանգվածային արտագաղթ, և շուրջ 90 000 հայեր հարկադրված լքեցին իրենց հայրենիքը։ Ժամանակի ցարական չինովնիկության հակահայկական քաղաքականությունը չէր կարող ազատամիտ Աբովյանի վրա իր բացասական ազդեցությունը չունենալ։ Շատ կարևոր է, թե պատմական այդ ժամանակաշրջանում ինչպես էին ձևավորվում Աբովյանի հասարակական-քաղաքական հայացքները։ Ռուսաստանի նկատմամբ խանդավառ վերաբերմունք ունեցող Աբովյանի մոտ («Օրհնվի էն սհաթը…») առաջացան գաղափարական շրջադարձի բոլոր նախադրյալները՝ ձախողվեցին դպրոց ստեղծելու իր ծրագրերը և, ընդհանրապես, չիրականացան սեփական պետականությունը վերականգնելու հայ ժողովրդի բոլոր ձգտումները։ Այս ամենի արդյունքը մեծ լուսավորչի առեղծվածային անհայտացումն էր, որի ստույգ մանրամասները առ այսօր թաղված են թանձր խավարի մեջ։

img_2287

img_2289

img_2288

hqdefault

Վահան Տերյան ԷԼԵԳԻԱ, ՑՆՈՐՔ

Մեռնում է օրը։ Իջավ թափանցիկ
Մութի մանվածը դաշտերի վրա.
Խաղաղ-անչար է, պայծառ գեղեցիկ,
Անտրտունջ նինջը մահացող օրվա…

Պարզ ջրի վրա եղեգը հանդարտ
Անդողդոջ կանգնած էլ չի շշնջում,
Լռին խոկում են երկինք, գետ ու արտ,
Եվ ոչ մի շարժում, ու ոչ մի հնչյուն…

Ես կանգնած եմ լուռ, անչար է հոգիս,
Թախիծս խաղաղ անուրջի նման.
Էլ չեմ անիծում ցավերը կյանքիս,
Էլ չեմ տրտնջում վիճակիս ունայն.

 

 

скачанные файлы

Նա ուներ խորունկ երկնագույն աչքեր,
Քնքուշ ու տրտում, որպես իրիկուն.
Նա մի անծանոթ երկրի աղջիկ էր,
Որ աղոթքի պես ապրեց իմ հոգում։

Նրա ժպիտը մեղմ էր ու դողդոջ,
Որպես լուսնյակի ժպիտը տխուր.
Նա չուներ խոցող թովչանքը կնոջ.—
Նա մոտենում էր որպես քաղցր քույր…

Իմ հուշերի մեջ ամենից պայծառ,
Իմ լքված սրտի լուսե հանգրվան,
Քո՛ւյր իմ, դու չըկաս, քո՛ւյր իմ դու մեռար,
Ու քեզ հետ հոգուս լույսերը մեռան…

Բնական ռեսուրսներ և բնական պայմաններ

Բնական ռեսուրսներ: Ընդհանրապես ռեսուրս է այն ամենը, ինչը մարդկանց  նյութական  ու հոգևոր բարիքների ստացման աղբյուր  և նախադրյալ է: Այդպիսի  աղբյուր ու նախադրյալ  են մեզ շրջապատող բնության բազմաթիվ նյութեր ու երևույթներ` օդտակար հանածոնոները, անտառի  հարստությունները, վարելահողն ու մարգագետինը, գետերն ու լճերը, քամին ու անձրևը, արևի լույսն ու ջերմությունը:

Բնական ռեսուրսները բնական միջավայրի այն նյութերն ու երևույթներն են,որոնք օգտագործվում են  կամ կարող են օգտագործվել  որպես աշխատանքի  առարկա ու գործիք (արտարության միջոց) և սպառման առարկա:

Բնական ռեսուրս հասկացությունը պատմական կատեգորիա է: Դա  նշանակում է, որ  ներկայումս  օգտագործման  ենթակա բնության  տարրերն ու երևույթները միշտ չէ, որ ռեսուրս են եղել: Դրանք  այդպիսին դարձել են մարդկային հասարակության պատմական զարգացման շնորհիվ: Սկզբնական շրջանում մարդու համար ռեսուրս են ծառայել  բնության պատրաստի բարիքները` հատապտուղները,  որսի կենդանիները, ավելի ուշ` մետաղային հանքատեսակները , քարածուխը, նավթը, գետերի անկման էներգիան: Այդ երևույթը  ինտենսիվ է զարգացել հատկապես վերջին հարյուրամյակների ընթացքում: Դատեցեք ինքներդ. Երկաթե դարում  մարդը կարողանում էր  բնությունից կորզել  և օգտագործել ընդամենը  մի քանի քիմիական տարր, 18-րդ դարում` 30, 19-րդ դարում` 50, իսկ 20-րդ դարում` արդեն ավելի քան 9o:

Լայն տարածում ունի բնական ռեսուրսների դասակարգումը սպառվողների և չսպառվողերի:

Չսպառվող բնական ռեսուրսներ են, օրինակ, արեգակնային էներգիան, ծովային ալեկոծությունների, տեղատվության ու մակընթացության էներգիան:

Մնացած  բոլորը ռեսուրսները սպառվող են: Բայց  դրանց  մեջ տարբերում  են  այնպիսիները, որոնք որոշակի ժամանակաշրջանում վերականգնվում են, և անպիսիները, որոնք չեն վերականգնվում և օգտագործելու դեպքում կարող են սպառվել ամբողջովին, օրինակ` օգտակար հանածոները:

Վերականգնվող ռեսուրսներ են, օրինակ, բույսերը, կենդանիները, գետերի ու լճերի ջրային պաշարները:  Դրանք այն ռեսուրսներն են, որոնք գոյանում են  նյութի շրջապտույտի շնորհիվ և ունեն ցիկլային զարգացում: Բուսական և կենդանական ռեսուրսները  վերականգնվում են  նյութի կենսաբանական  շրջապտույտի, իսկ ջրային ռեսուրսները` ջրի շրջապտույտի շնորհիվ:

Կարևոր նշանակություն ունի  բնական  ռեսուրսների դասակարգումն ըստ ծագման: Առանձնացնում են ռեսուրսների հետևյալ խմբերը` հանքային (հանածո), ջրային, հողային, կենսաբանական, կլիմայական:

Այդ ռեսուրսները տարբերվում են նաև ոչ միայն ծագումով, այլև գլխավոր ֆիզիկաքիմիական հատկանիշներով և այն դերով ու տեղով,  որ ունեն աշխարհագրական  միջավայրում և մարդու կյանքում:

Բնական ռեսուրսները դասակարգվում են նաև`  ըստ օգտագործման եղանակի: Առանձնացնում են երկու խումբ, առաջին` ռեսուրսներ, որոնք օգտագործվում են որպես արտադրամիջոց և  երկրորդ`սպառման առարկա:

Անհամեմատ սահմանափակ են սպառման առարկա հանդիսացող ռեսուրսները, դրանք  սննդի մեջ օգտագործվող ռեսուրսներն են` խմելու ջուրը, ձկները, որսի մսատու կենդանիները, սկերը, վայրի հատապտուղները, հանքային ջուրը:

Մեկ այլ դասակարգման համաձայն` բնական ռեսուրսները բաժանվում են փոխարկելիի և անփոխարկելիի:  Օրինակ` մարկանց,  կենդանիների  ու բույսերի  շնչառության համար անփոխարինելի է  մթնոլորտի թթվածինը, խմելու համար` քաղցրահամ ջուրը:

Փոխարկելի ռեսուրսներից է  մետաղը (կարող է փոխարինվել պլաստմասսայով, ձուլածո քարով), փայտանյութը (պլաստիկայով), բնական կաշին ու մորթին  (արհեստական կաշվով ու մորթով), բնական թելերը (արհեստական թելերով):

Խաչատուր Աբովյան Վաթան

Ա՜խ վաթան, վաթան՝ քո հողին ղուրբան,
Քո ծխին ղուրբան, քո ջրին ղուրբան,
Է՞ս փառքն ունէիր, է՞ս պատիւն առաջ,
Որ հիմիկ աւրւել, մնացել ես անջան։

Ե՞րբ միտք կանէի՝ թէ էս հողերը,
Էս դաշտն ու սարերն, էս սուրբ ձորերը,
Էնպէս մեծութիւն, էնպէս լաւ օրեր
Քաշել են, մնացել, ա՜խ հիմիկ անտէր։

Հող ունենք՝ խլած, կեանք ունենք՝ մեռած,
Ա՜խ, ջրի, կրակի մենք եսիր դառած,
Ոչ երկինքն տեսնի մեր սուգն ու լացը,
Ոչ երկիրը պատռւի մեզ տանի ցածը։

Ա՜խ, մեր սիրտն էնպէս ընչի՞ հովացել,
Արինը ցամքել, մեր կուռը թուլացել,
Եարաբ, կը տեսնե՞մ, ա՜խ, ես մէկ օր էլ
Մեր սուրբ երկիրը թշնամուց ազատել։

Էն ի՞նչ շունչ կըլի, որ էս նոր հոգին
Փըչի վեր կացնի քնից մեր ազգին.
Էն ի՞նչ ձեռք կըլի, որ մեր աշխարքին
Էլ ետ սիրտ տայ ու կանգնեցի կրկին։

Մոլորակի ամենագեղեցիկ ջրվեժները

17073

Աշխարհի ամենագեղեցիկ ջրվեժների յուրաքանչյուր ցուցակ գլխավորում է Վենեսուելայի Կանայմա ազգային պարկում գտնվող Անխել (Angel) կամ Սալտո Անխել (Salto Angel) ջրվեժը։ Անխելն աշխարհում ամենաբարձր ջրվեժն է. նրա բարձրությունը կազմում է 978մ, այսինքն՝ մոտ 15 անգամ ավելի, քան հայտնի Նիագարա ջրվեժը։ Հենց այս ջրվեժը տեսնելու համար հազարավոր զբոսաշրջիկներ գալիս են Վենեսուելա։  Ի դեպ, ջրվեժի անվանումը առաջացել է ամերիկացի օդաչու Ջիմի Էյնջելի անունից, ով պատահաբար բացահայտել է այս հրաշքը։

venes

Երբ խոսքը վերաբերում է աշխարհի ամենագեղեցիկ ջրվեժներին, ապա չի կարելի չնշել աշխարհում ամենաբարձր ջրվեժներից մեկի՝ Տուգելայի մասին, որն ունի 411մետր բարձրություն։ Այն գտնվում է Հարավային Աֆրիկայի ազգային պարկում, որը կրկին կոչվում է Տուգելա։ Այն կազմված է հինգ կասկադներից, որոնք սկիզբ են առնում Դրակոնյան զառիթափ լեռներից։ Ջրվեժ բարձրանալը շատ դժվար է, քանի որ կա ընդամենը երկու արահետ, որոնցից մեկն անցնում է կիրճի երկայնքով։

brasil_arg

Իգուասուն աշխարհի ամենաարագահոս ջրվեժներից մեկն է։ Եթե որպես չափման միավոր հաշվի առնենք ոչ թե բարձրությունը, այլ լայնությունը, ապա այն կարելի է համարել աշխարհի ամենամեծ ջրվեժը, քանի որ այն ունի 2.7կմ. լայնություն եւ ներառում է 270 առանձին ջրվեժներ։ Ի դեպ, Իգուասուն հրաբխային ժայթքումների արդյունք է։

Անձրեւային շրջանում ջրվեժի ջրի հոսքը կազմում է մոտ 13000մ2 /մեկ վայրկյանում, ինչը հնարավորություն է տալիս տեսնել նրա ողջ գեղեցկությունը։

???????????????????????????????

Եվս մեկ գեղեցիկ ջրվեժ, որը հայտնի է աշխարհի բոլոր ծայրերում, եւ այն համարվում է Աֆրիկա մայրցամաք գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկը։ Ի դեպ, տեղաբնիկներն այն անվանում են «Մոսիոա-Թունյա» («Որոտացող ծուխ»), քանի որ  ջրվեժը մոտ 2 կմ երկարությամբ «ջրային վարագույր» է ձեւավորում։ Ջրվեժը շատ ավելի տպավորիչ է գարնանը, երբ Զամբեզի գետն առավելապես լցվում է ջրով, քանի որ ամեն վայրկյան նրա մեջ թափվում է 5 միլիոն լիտր ջուր։

niagara

Ի շնորհիվ ամերիկյան կինոարտադրության՝ Նիագարան աշխարհում ամենահայտնի ջրվեժն է։ Նիագարան գրավում է հազարավոր զբոսաշրջիկների ոչ միայն իր գեղեցկությամբ, այլեւ այն պարզ պատճառով, որ շատ հեշտությամբ կարելի է հասնել ջրվեժին։ Նիագարան գտնվում է ԱՄՆ-ի հյուսիս-արեւելքում եւ ամեն վայրկյանում այնտեղից թափվում է 2.8 միլիոն լիտր ջուր։ –

17073

Չժենչժուտան ամենաբարձր ջրվեժներից չէ,  բայց այն կարելի է դասակարգել ամենագեղեցիկների շարքում։ Ջրվեժի ժայռի գագաթին առկա սեմը բաժանում է ջրի ընդերքը՝ ստեղծելով մի քանի փոքր ջրվեժներ, որոնք մարգարիտների պես թափվում են ներքեւ։

rindo

Ջրվեժների լուսանկարներով կազմվող ցանկացած ռեյտինգ չի կարող չներառել Կանադայում գտնվող Ռիդո ջրվեժը։ Այն իր անհավանական կառուցվածքը ձեռք է բերել սառեցման շնորհիվ, որը կասկադը վերածել է մի գեղեցիկ ստատիկ բեկորի։ Ինչպես գիտեք, ջրվեժները շատ դանդաղ են սառչում՝ ձեւավորելով սառցե պատ, որով էլ հոսում է ջուրը։

df

Պերուում գտնվող Գոտկա ջրվեժն իր մեծությամբ հինգերորդն է (771մ.)։ Ջրվեժը դեռեւս այնքան էլ հայտնի չէ, քանի որ բացահայտվել է 2005թ-ին, ինչն իհարկե, շատ անհավատալի է։ Մինչ այդ, այս գեղեցիկ ջրվեժով հիացել են միայն աբորիգենները։ – See more at: http://style.news.am/arm/news/17073/moloraki-amenagexecik-jrvezhnery.html#sthash.9B0txYaV.dpuf

A Friend in Need is a Friend Indeed

I am on friendly terms with a lot of people but I can’t call them all my friends. To my mind one can only have one or two close friends. When people become friends, they should have a lot of common things. They should have a common approach to a certain phenomenon in life. If a man is an extremely honest person, he can’t have a friend who is a scoundrel. First of all a real friend

must be true and devoted. I hate selfish people. A true friend is reliable. He is a friend in need. This is very important because in our hard life we come across difficulties at every step and we need someone to understand us, to help us to overcome these difficulties. My close friend’s name is… . I don’t have to try to make her (him) understand my own problems. Neither does she (he). I am always ready to share her (his) sorrow and help her. I am interested in her problems and she (he) is interested in mine.

We don’t choose our parents but we choose our friends. We choose friends according to our spiritual interests. And we develop our world outlook mainly by means of our everyday contacts with our friends. If I read an interesting book or see an interesting film, I am always glad to share my impressions with my close friend. So is she (he). In this way we enrich each other.

-Can you give us an example from your real life which will show your friend’s devotion to you?

-Sure, Last year I fell ill and had to miss several lessons. My friend came to our place and brought me his notes which helped me much and I didn’t fall behind in my studies.

Possible questions:

Is it easy for you to make friends with other people?

Which characteristic features do you appreciate in your friend?

Do you reproach your friend when you don’t like something in his behaviour?

ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Օսմանյան կայսրությունում կիրառվող պետական ջարդարարական
քաղաքականության հետևանքով հայոց դարավոր ազատագրական շարժումը XIX դարի 80-
ական թվականների կեսերին բարձրացավ որակական նոր աստիճանի` ազգային
հեղափոխության: Պայքարի ղեկավարությունը ստանձնեցին նոր ձևավորվող ազգային
կուսակցությունները, որոնք, չնայած ծրագրային, գաղափարական տարբերություններին,
հետապնդում էին նույն գործնական նպատակը` թուրքական բռնակալությունից Արևմտյան
Հայաստանի ազատագրումը:
Արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի` դարերով խավարի մեջ կորած գյուղերում և
քաղաքներում հիմնվում էին ազատագրական գաղտնի խմբեր, ստեղծվում էին կուսակցական
տեղական կազմակերպություններ: Տարբեր երկրների հայ համայնքներում կազմակերպվում
էին կամավորական ջոկատներ, որոնք անցնում էին Արևմտյան Հայաստան` աջակից լինելու
տեղի հայության պայքարին:

1957–62: formation, Hamburg, and UK popularity

In March 1957, John Lennon, then aged sixteen, formed a skiffle group with several friends from Quarry Bank school. They briefly called themselves the Blackjacks, before changing their name to the Quarrymen after discovering that a respected local group was already using the other name. Fifteen-year-old Paul McCartney joined as a rhythm guitarist shortly after he and Lennon met that July. In February 1958, McCartney invited his friend George Harrisonto watch the band. The fourteen-year-old auditioned for Lennon, impressing him with his playing, but Lennon initially thought Harrison was too young to join them. After a month of Harrison’s persistence, they enlisted him as their lead guitarist.By January 1959, Lennon’s Quarry Bank friends had left the group, and he began studies at the Liverpool College of Art. The three guitarists, billing themselves at least three times as Johnny and the Moondogs, were playing rock and roll whenever they could find a drummer. Lennon’s art school friend Stuart Sutcliffe, who had recently sold one of his paintings and was persuaded to purchase a bass guitar, joined in January 1960, and it was he who suggested changing the band’s name to Beatals, as a tribute to Buddy Holly and the Crickets. They used the name through May, when they became the Silver Beetles, before undertaking a brieftour of Scotland as the backing group for pop singer and fellow LiverpudlianJohnny Gentle. By early July, they had changed their name to the Silver Beatles and by the middle of August to the Beatles.

Allan Williams, the Beatles’ unofficial manager, arranged a residency for them in Hamburg, but lacking a full-time drummer they auditioned and hired Pete Best in mid-August 1960. The band, now a five-piece, left four days later, contracted to club owner Bruno Koschmider for what would be a 3½-month residency. Beatles historian Mark Lewisohn writes: «They pulled into Hamburg at dusk on 17 August, the time when the red-light area comes to life … flashing neon lights screamed out the various entertainment on offer, while scantily clad women sat unabashed in shop windows waiting for business opportunities.»

Koschmider had converted a couple of strip clubs in the district into music venues, and he initially placed the Beatles at the Indra Club. After closing the Indra due to noise complaints, he moved them to the Kaiserkeller in October. When he learned they had been performing at the rival Top Ten Clubin breach of their contract, he gave the band one month’s termination notice,and reported the underage Harrison, who had obtained permission to stay in Hamburg by lying to the German authorities about his age.The authorities arranged for Harrison’s deportation in late November. One week later, Koschmider had McCartney and Best arrested for arson after they set fire to a tapestry on the wall in their room; the authorities deported them. Lennon returned to Liverpool in early December, while Sutcliffe remained in Hamburg through late February with his German fiancée Astrid Kirchherr, who took the first semi-professional photos of the Beatles.

During the next two years, the Beatles were resident for periods in Hamburg, where they used Preludin both recreationally and to maintain their energy through all-night performances. In 1961, during their second Hamburg engagement, Kirchherr cut Sutcliffe’s hair in the «exi» (existentialist) style, later adopted by the other Beatles. When Sutcliffe decided to leave the band early that year and resume his art studies in Germany, McCartney took up the bass. Producer Bert Kaempfert contracted what was now a four-piece group through June 1962, and he used them as Tony Sheridan‘s backing band on a series of recordings.Credited to «Tony Sheridan & the Beat Brothers», the single «My Bonnie«, recorded in June 1961 and released four months later, reached number 32 on the Musikmarkt chart.

After the Beatles completed their second Hamburg residency, they enjoyed increasing popularity in Liverpool with the growing Merseybeat movement. However, they were also growing tired of the monotony of numerous appearances at the same clubs night after night. In November 1961, during one of the group’s frequent performances at theCavern Club, they encounteredBrian Epstein, a local record-store owner and music columnist. He later recalled: «I immediately liked what I heard. They were fresh, and they were honest, and they had what I thought was a sort of presence …  star quality.» Epstein courted the band over the next couple of months, and they appointed him as their manager in January 1962. Throughout early and mid-1962, Epstein sought to free the Beatles from their contractual obligations to Bert Kaempfert Productions. He eventually negotiated a one-month-early release from their contract in exchange for one last recording session in Hamburg.Tragedy greeted them on their return to Germany in April, when a distraught Kirchherr met them at the airport with news of Sutcliffe’s death the previous day from what would later be determined to have been a brain hemorrhage.Epstein began negotiations with record labels for a recording contract. After an early February audition, Decca Records rejected the bandwith the comment «Guitar groups are on the way out, Mr. Epstein.» However, three months later, producer George Martin signed the Beatles to EMI‘sParlophone label.

Martin’s first recording session with the Beatles took place at EMI’s Abbey Road Studios in London on 6 June 1962. Martin immediately complained to Epstein about Best’s poor drumming and suggested they use a session drummer in his place. Already contemplating Best’s dismissal, the Beatles replaced him in mid-August with Ringo Starr, who left Rory Storm and the Hurricanes to join them. A 4 September session at EMI yielded a recording of «Love Me Do» featuring Starr on drums, but a dissatisfied Martin hired drummer Andy White for the band’s third session a week later, which produced recordings of «Love Me Do», «Please Please Me» and «P.S. I Love You«.Martin initially selected the Starr version of «Love Me Do» for the band’s first single, though subsequent re-pressings featured the White version, with Starr on tambourine. Released in early October, «Love Me Do» peaked at number seventeen on the Record Retailerchart.Their television debut came later that month with a live performance on the regional news programmePeople and Places.After Martin suggested rerecording «Please Please Me» at a faster tempo, a studio session in late November yielded that recording,of which Martin accurately predicted, «You’ve just made your first No.1.»

In December 1962, the Beatles concluded their fifth and final Hamburg residency.By 1963, they had agreed that all four band members would contribute vocals to their albums – including Starr, despite his restricted vocal range, to validate his standing in the group.Lennon and McCartney had established a songwriting partnership, and as the band’s success grew, their dominant collaboration limited Harrison’s opportunities as a lead vocalist.[46]Epstein, in an effort to maximise the Beatles’ commercial potential, encouraged them to adopt a professional approach to performing. Lennon recalled him saying, «Look, if you really want to get in these bigger places, you’re going to have to change – stop eating on stage, stop swearing, stop smoking …» Lennon said: «We used to dress how we liked, on and off stage. He’d tell us that jeans were not particularly smart and could we possibly manage to wear proper trousers, but he didn’t want us suddenly looking square. He’d let us have our own sense of individuality.